سرابی در دور دست فرهنگ

  پیشینه بحث؛ نقشه ای برای مهندسی

در مقاله ای كه مدتی پیش از همین نگارنده منتشر گردید عنوان شد؛ میتوان نقشه ای برای تهیه مهندسی فرهنگی كشور ترسیم نمود. هر چند مهندسی فرهنگی خود نقشه راه است اما چون حركتی بدیع و پیچیده می باشد برای نیل به ترسیم این نقشه و تولید مهندسی فرهنگی نیاز است نقشه ای در دست داشته باشیم كه بدانیم از كجا باید آغاز نمود و چه مراحلی را طی كرد تا مهندسی فرهنگی را تحقق بخشید.

نقشه ای برای نقشه راه، نقشه ای كه از سه میدان یا سه وادی تحقیق و پژوهش سخن می گوید این سه میدان به ترتیب جامعه مطلوب اسلام، وضع موجود و وضعیت مطلوب مدرنیته را بیان می دارد. در واقع مهندسی فرهنگی در حال حاضر ناظر به چگونگی مدیریت گذار از وضع موجود به وضع مطلوب است. اما این گذار ظرافت ها و پیچیدگی های خاص خود را دارد كه در صورت نبود نقشه ای برای عبور از گردنه های و گلوگاه­ها «جامعه در سطح عمومی» و «فرماندهان و افسران عرصه فرهنگ در سطح تخصصی» ره گم میكنند و سر از تركستان در می آورند.

  سه مهندسی؛ ابعاد سیاست، فرهنگ و اقتصاد

جامعه را می توان به شیوه های مختلفی به ابعاد و مولفه های گوناگون تقسیم نمود تا بدانیم هدف چیست و در مهندسی فرهنگی برنامه ها و راهبردها ناظر به كدامین ابعاد جامعه خواهد بود. در تقسیمی اجمالی و با ته مایه هایی از اغماض می­توان جامعه را تركیبی از سه مولفه سیاست، فرهنگ و اقتصاد قلمداد نمود، و ادعا كرد میتوان از «مهندسی بُعد سیاست» ، «مهندسی بُعد فرهنگ» و «مهندسی بُعد اقتصاد» سخن به میان آورد. (خواننده محترم دقت نماید كه بحث در این پاراگراف پیرامون بُعد هست و نه بخش.)

  محتوا چیست؟ تولید، توزیع و مصرف محتوا

و میتوان عنوان نمود در عرصه سیاست؛ اندیشه­ها، راهبردها و راهكارها ناظر به هر مقوله ای كه بر محور «قدرت و امنیت» می چرخد هستند. و همین قصه در عرصه اقتصاد نیز جاری و ساری می باشد و اندیشه­ها، راهبردها و راهكارها ناظر به هر مقوله ای كه بر محور «ثروت، ابزار و تجهیزات» می چرخد خواهند بود. در مهندسی سیاست، هندسه تولید، توزیع و مصرفِ قدرت- امنیت در جامعه مطلوب اسلامی استخراج و بعد از تحلیل هندسه موجود نقشه گذار ترسیم خواهد شد. در مهندسی اقتصاد؛ هندسه تولید، توزیع و مصرفِ ثروت- ابزار و تجهیزات در جامعه مطلوب اسلامی استخراج و بعد از تحلیل هندسه موجود نقشه گذار ترسیم خواهد گردید. پس میدانیم «محتوای سیاست» و «محتوای اقتصاد» چیست كه از هندسه تولید، توزیع و مصرف آن محتواها سخن گوییم.

  پرده برداری از یك مرثیه­ی دیگر

نگارنده در این مجال به سیاق گذشته بر خود تكلیف میداند از مرثیه ای دیگر پرده بردارد!!! و آن این است كه: اهل فرهنگ اندر تشخیص محتوای فرهنگ بیراه رفته اند، شاید هم این به برنامه ای طنز میماند ولی در هر صورت محصول این پرده برداری گریه خواهد بود و بس.

از محتوای سیاست و اقتصاد كه درگذریم به محتوای فرهنگ خواهیم رسید. به راستی محتوای فرهنگ چیست؟ در مهندسی فرهنگ كدامین مولفه از جامعه محور بحث خواهد بود؟ در آیات و روایات، منابع اسلامی، سیره معصومین و ... در پی استخراج چه چیز از برای ترسیم هندسه مطلوب عرصه فرهنگ خواهیم بود؟ در مونیتورینگ وضع فرهنگی موجود كدامین شاخصه ها جست وجو خواهد شد؟ و ...

در بخش فرهنگ میتوان از تربیت و آموزش، هنرهای هفتگانه (شعر، موسیقی، نقاشی و ...)، رسانه های جمعی، نهادهای فرهنگی(مثل بسیج، موسسه های مردم نهاد، سازمان تبلیغات و ...) ، میراث فرهنگی، سبك زندگی، هنجارها و ضد ارزش­ها، عقاید، آداب، رسوم، خانواده، ازدواج، گویش، پوشش، آسیب های اجتماعی و ... سخن به میان آورد.

اما از قرار معلوم نگارنده نمیخواهد از خر شیطان پایین آید و دوباره سوال می پرسد: محتوای فرهنگ چیست؟ و پاسخ های فوق را به كرات میشنود ولی همچنان اصرار میورزد مرغ یك پا دارد!

  برشی در فرهنگ؛ یك كالبد شكافی

برای تشریح عمق فاجعه به یك تقسیم بندی توجه نمایید:

در هریك از ابعاد سیاست، فرهنگ و اقتصاد میتوان مضامین ذیل را از یكدیگر تفكیك نمود: 1- محتوا، 2- ساختار یا نهاد، 3- ابزار و 4- محصولات

بعنوان مثال در عرصه سیاست جامعه، مصادیق زیر را می­توان عنوان كرد:

- محتوا: مفهوم قدرت و امنیت

- ساختار یا نهادها: قوه قضائیه، ارتش، مجلس، دولت، دستگاه رهبری، احزاب و ...

- ابزار: تعامل با مردم، لجستیك قوای امنیتی و نظامی، قوانین و آیین­نامه­ها و ...

- محصولات: احساس آرامش و امنیت، آزادی رای، اخلاق مداری حاكمان و ...

با تكیه بر مثال مذكور كیست كه محتوای فرهنگ را به ما نشان دهد؟ محتوایی كه در تداخل با محتوای عرصه سیاست و اقتصاد نباشد و همچنین قابلیت تولید، توزیع و مصرف داشته باشد.

  مصائب ریشه­ای:

اینكه تاكنون نتوانسته­ایم از فرهنگ تعریف جامعی ارائه نماییم به كنار، حتی در خصوص فرهنگ نتوانسته ایم كمترین اشتراكات را بوجود آوریم. مثال اینكه ممكن است از اقتصاد تعاریف مختلفی ارائه گردد اما این تعاریف عموما متضاد نیستند بلكه مناقشه در گستره عملیاتی اقتصاد یا فرعیات خواهد بود.

در فرهنگ مراثی از جنس دیگری است در تعاریف گاه تضادهایی مشاهده میشود كه همچون سمی مهلك عمل میكنند. از عدم تعریف پذیریی فرهنگ تا تعاریف جور واجور. از قابلیت تغییر فرهنگ تا عدم فرموله نمودن آن. از تعاریف مبتنی بر كنش ها تا تعاریف مبتنی بر ابزار و محصولات و ...

حال مهم نیست فرهنگ را چگونه و به چه چیز تعریف مینمایید(البته در سطح این مقاله) هر كس با هر اندیشه ایی و با هر تعریفی بفرماید محتوای فرهنگ چیست؟ و خواهشا صرفا محتوا یا محتواها را برشمرد و مغلطه­ای از ساختار، ابزار و محصولات به خوردمان ندهد.

حال اگر میخواهید بدانید آن مراسم پرده بردای از مرثیه چه بود علاوه بر مطالعه مطالب فوق به آنها بیاندیشدید. آیا در پاسخ به سوال «محتوای عرصه فرهنگ چیست» صرفا به گریه خواهید پرداخت؟

  برشی دیگر؛ تركیب سه+یك

جامعه را میتوان تركیبی از سه لایه بینش ها، ارزش ها و كنش ها دانست و لایه ی تمدنی یا همان سخت افزاری جامعه را نیز در مراحل بعد بر آن افزود. این چهار لایه نمایانگر ساخت جامعه است و بالتبع تركیب فرهنگ را نیز می نمایاند.

حال بجای واژه فرهنگ با تركیبهای چندحرفی مواجهیم. الف)بینش­های عرصه فرهنگ، ب) ارزش های عرصه فرهنگ ج) كنش های عرصه فرهنگ و د)سخت افزارهای عرصه فرهنگ

در عرصه سیاست و اقتصاد میتوان اصطلاحات را دقیق و كامل نمود: مثلا «سخت افزارهای تولید امنیت» یا «بینش های تولید قدرت» یا «ارزش های مصرف ثروت» و ...

اما در عرصه فرهنگ تا كشف و استخراج این محتواها فاصله زیادی باید پیمود.

به چارت زیر توجه نمایید:

 

 عكس در اندازه واقعی را اینجا مشاهده كنید

در چارت فوق ابتدا مشخص مینماییم در كدامین بخش به تحقیق و پژوهش خواهیم پرداخت در این مرحله یكی از بخش های سیاست، فرهنگ و اقتصاد انتخاب خواهد شد (توجه نمایید اینجا بحث از بخش است نه بُعد) سپس میدان بحث انتخاب خواهد شد كه یكی از سه میدان 1) مطلوب اسلام، 2) مطلوب مدرنیته ویا 3) وضعیت موجود

یعنی موضوع یكی از نه عنوان زیر خواهد بود:

1-1) سیاست مطلوب اسلام، 2-1) سیاست موجود، 3-1) سیاست مطلوب مدرنیته

1-2) فرهنگ مطلوب اسلام، 2-2) فرهنگ موجود، 3-2) فرهنگ مطلوب مدرنیته

1-3) اقتصاد مطلوب اسلام، 2-3) اقتصاد موجود، 3-3) اقتصاد مطلوب مدرنیته

حال ابتداعاً باید در هریك از موضوعات نه گانه فوق محتوا را مشخص نماییم و سپس نسبت به تولید، توزیع و مصرف آن محتوا مفاهیم مورد نیاز را ازمیان منابع، كتب یا تحقیقهای میدانی استخراج یا استنباط نماییم و بعد از این خواهد بود كه میتوان مدیریت گذار را ترسیم نمود. مثلا ردیف یك را میتوان بسط داد و از تولید قدرت مطلوب اسلام و ... سخن راند كه فقط در بحث تولید قدرت مطلوب اسلام میتوان سرفصل های پژوهشی ذیل را مطرح نمود:

تصویر در اندازه واقعی را اینجا مشاهده كنید

12خانه فوق هریك میتواند یك پروژه تحقیقاتی برای تكمیل پازل مهندسی فرهنگی گردد.

اما سوال ما همچنان باقیست «محتوای فرهنگ چیست؟»

این داستان(مقاله) ادامه دارد...

• برچسب ها: مهندسی فرهنگی، سیاست، فرهنگ، اقتصاد، سرفصل های پژوهشی، جنبش نرم افزاری، نظام سازی، سیستم سازی، علم بومی، روش استخراج سرفصلهای پژوهشی، محتوا، ابزار، محصول، ساختار، مطلوب اسلام، موجود، مطلوب مدرنیته، سیاست گذاری، تعیین خط مشی های كلی، تامین ابزار و تجهیزات، هنجارهای پذیرفته شده،  

معرفی کتاب

در عرصه مطالعات دینی و بالاخص نگرش تمدن ساز به دین مراکز مطالعاتی و پژوهشکده هایی در حال فعالیت می باشند که عموما در میان فعالین این عرصه شناخته شده و دارای جایگاه مشخصی هستند. اما در این میان موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام که در شهر مقدس مشهد در حال فعالیت می باشند آنچنان که باید و شاید در میان اهل مطالعه شناخته نگشته، و مظلومیت تولیدات این مجموعه و عدم توزیع درخور آنها موجب گردیده خواص از نگرش پژوهشگران این مجموعه و بالاخص شیخ عبدالحمید واسطی محروم گردند. در این مجال قصد دارم یکی از کتب موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام به قلم استاد واسطی که در سال 1388 به زیور طبع آراسته گشته است را خدمت دوستان معرفی نمایم.

نام کتاب: نگرش سیستمی به دین, زیربنای الگوهای تمدن اسلامی (بررسی هویت استراتژیک دین)

نویسنده: شیخ عبدالحمید واسطی

ناشر: موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

محل نشر: مشهد مقدس

نوبت چاپ: دوم- زمستان 1388

محتوای کتاب (متن پشت جلد کتاب):

نگرش اسلام در مورد پایان تاریخ، برقراری تمدن یکپارچه جهانی بر اساس آموزه های الهی است.

هویت تمدن ، زندگی جمعی در سیستم های بهم پیوسته است، پس برای تمدن سازی نیاز به سیستم سازی است.

هرگونه اندیشه تمدن ساز برای تحقیق تمدن مورد نظرش چاره­ایی جز طراحی و اجرای نظام ها و سیستم هایی که ابعاد مختلف زندگی را به جریان می اندازد ندارد.

سیستم های آموزشی، رسانه ای، فرهنگ عمومی، امنیتی، بهداشتی، دادگستری، اقتصادی، مدیریتی، خانوادگی، تولیدی، خدماتی، معماری، شهری و ... که بر اساس گزاره های دینی فعال شده باشد، می توانند با بهم پیوستگی خود، تجلی دهنده تمدن اسلام شوند.

این کتاب، نگرشی از بیرون به دین، به هدف دست یابی به شبکه کلان دین شفاف سازی نقش آن در عرصه تصمیم سازی و تدوین استراتژی در جوانب مختلف زندگی است.

فهرست محصولا مرکز مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

خرید کتاب

معرفی کتاب در سایت گفتمان دینی

پاور پوینت مدل توسعه اسلام(بر اساس نگرش اسلام) موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

• برچسب ها: معرفی کتاب، هویت استراتژیک دین، نگرش سیستمی به دین، موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، شیخ عبدالحمید واسطی، جنبش نرم افزاری، نهضت تولید علم دینی، علم بومی، تولید علم دینی، تمدن اسلامی، سیستم سازی، نظام سازی،  

کلیپ صوتی نهضت تولید علم دینی

مدتی پیش سعی کردم در اینترنت فایل صوتی در خصوص نهضت تولید علم دینی - جنبش نرم افزاری -  بیابم. اما نتوانستم « جوینده یابنده بود» را تاویل کنم.

همین شد یکی از دغدغه هایم که چرا موضوع به این اهمیتی باید اینگونه مظلوم واقع شود. لذا بر خود واجب دیدم که به عنوان سرباز سید علی-اگر لایق باشم- گامی در این خصوص بردارم.

سعی کردم در کلیپ صوتی «علم دینی» تا حد ممکن این مقوله بنیادی، برای انقلاب اسلامی را تبیین کنم.

کلیپ صوتی علم دینی: حجم 1.62MB

اینم ورژن جدید همون کلیپ که به روز رسانی شده

کلیپ صوتی علم دینی: حجم 5.10MB

در صورتی که فایل ها دانلود نشوند مشکل از سرعت کم اینترنت است

• برچسب ها: جنبش نرم افزاری، تولید علم دینی، علم بومی، کلیپ صوتی علم دینی،  

تولید علم بومی از دیدگاه مقام معظم رهبری

چند سالی است پایگاه حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی سید علی خامنه ای اقدام به انتشار سخنرانی های حضرت آقا در قالب گراف های درختی نموده است.

البته کار به اینجا ختم نشده و مدیران این سایت پیرامون موضوعات مهم و کلیدی اقدام به جمع آوری بخش هایی از سخنرانی های ایشان فرموده و گراف درختی آنها را نیز تهیه کرده اند.

 یکی از این گراف های مهم نقشه راه «تولید علم بومی» است .

نظر به اهمیت این موضوع لینک دانلود pdf این گراف را در وبلاگم قرار دادم.

دریافت نسخه PDF نقشه راه دانشجویان (68-88) / توسعه علم [ حجم فایل : 262 کیلوبایت ]

• برچسب ها: مقام معظم رهبری، علم بومی، جنبش نرم افزاری، تولید علم دینی،  

در جستجوی علم مدرن (1)

گذار به پرسش های بومی

در نظام آموزشی کشورمان – که مشخص نیست از کدام مبانی و اصولی پیروی می کند- به دانش آموزان و دانشجویان مچموعه ای از علوم آموزش داده می شود، که با مولفه های خاص ایران سازگار نیست. مسئولان کشور همواره سعی دارند با تغییر محتوای کتب درسی و ساختارهای آموزشی – و گاها پرورشی – نظام آموزشی کشور را کارامدتر کنند و وضعیت موجود را تغییر دهند.

در آسیب شناسی وضعیت موجود آموزش کشورمان عنوان می شود: « دانش آموزان و دانشجویان به مثابه دستگاه ذخیره متون درسی عمل می کنند.» حال ما این سوال را از مسئولان ذیربط داریم که ؛ چرا علی رغم تغییرات متوالی در محتوا و ساختار مظام آموزشی هر روز بیشتر حافظه محور می شویم و از پژوهش محوری فاصله می گیریم؟ »

در این مختصر سعی داریم حدالامکان به این پرسش پاسخی در خور دهیم.

در کارهای پژوهشی، معمول که هر از چندگاهی انجام می دهیم یا دیده ایم که انجام داده اند، یک نقطه اشتراک وجود دارد و آن، سوال یا پرسش است، که در طول پروژه به آن پاسخ داده می شود. آیا تاکنون تامل کرده ایم که این پرسش ها از کجا نشات می گیرند؟ و به کدام نیاز ما پاسخ می دهند؟ آیا تا کنون فکر کرده ایم که متون درسی به کدامین پرسش پاسخ می دهند؟ و کدامین نیازها را ارضاء می کنند؟ آیا آن پرسش ها و نیازها دغدغه های جامعه امروزی ما هستند؟

هر علمی که تولید می شود تابع شرایط اجتماعی فرد پژوهشگر است، مولفه های جامعه شناسی در پرسش و نیازهای ایجاد شده تاثیر مستقیم دارد. لازم به ذکر است جامعه و صنعت « نظام تولیدِ پرسش و نیازهاست » و دانشگاه و سایر نهادهای تحقیقاتی « نظام پاسخگو » به آن پرسش ها و نیازها هستند.

 

واقعیت این است که ؛ واحدهای درسی ما بر گرفته از کشورهایی است که گاها نیازها ، پرسش ها و وضعیت اجتماعی متفاوتی با ایران دارند. تا به حال زیاد شنیده ایم که در کشورهای پیشرفته رابطه صنعت و دانشگاه خیلی مطلوب می باشد، این همان ارتباط بین « نظام نیازمندیها » و «نظام پاسخگویی» است. حال ما بدون توجه به « نظام نیازمندیها » ی داخل کشور، علوم تولید شده در « نظام پاسخگویی » سایر کشورها را وارد می کنیم و به عنوان محصولات مدرن و واحدهای درسی جدید ارائه می کنیم. در این میان دانش آموختگان دانشگاهها و مدارس فقط مجبورند این علوم را «حفظ» کنند، بدون اینکه احساس نیازی به این علوم داشته باشند و در چرخه تولید آن نقشی ایفا کنند. گاهی وضعیت بدتر از این نیز می شود و محققان کشورمان در نقش یکی از اجزاء « نظام پاسخگویی » سایرین ظاهر می شوند. به قول یکی از اساتید ما که روزی سر کلاس گفت: « ما در پژوهش های دانشگاهی عموما به سوالات صنعت خودمان پاسخ نمی دهیم، و صرفا با انجام تحقیقات کلاسیک به حل معماهایی می پردازیم که در مجموعه ای بزرگتر گره از مشکلات سایر کشورها می گشاید.»

آری اگر می خواهیم نظام آموزشی کارامدتری داشته باشیم نباید بر تغییر محتوا و ساختار ناکید کنیم، باید حلقه های مفقوده را بیابیم که یکی از آن ها « گذار به پرسش های بومی است.»

و باید تاکید کنم در این «گذار» ایدی به مسئولان اجرایی کشور و نظام غول پیکر آموزشی داشته باشیم که « إن الله لا یغیروا ما بقوم حتی لا یغیروا ما بأنفسهم» و باید بدانیم که این تغییر فقط از دانشجویان می تواند شروع شود.

حال این ابهام ایجاد می شود که؛ مگر تا کنون «نظام نیازمندیها» و «نظام پاسخگویی» کشور تعاملی نداشتند؟ بله ارتباط وجود دارد اما ارتباطی معکوس. یعنی ابتدا علوم به اصطلاح مدرن را وارد می کنیم و « نظام پاسخگویی» را انباشته می کنیم از خیل عظیم متون وارداتی سپس می اندیشیم چه بکنیم که در جامعه این علوم پذیرفته شود.

 

اندیشمندان ما به جای اینکه به «پرسش های بومی» پاسخ دهند، در فکر حل بحرانهایی هستند که از واردات علوم معلوم الحال در جامعه ایجاد می شود.

لذا تا وقتی که دانشجویان در عرصه تولید علم نقشی جز «حفظ کردن» ندارند، نباید انتظار داشت که تحولی در « نظام پاسخگویی» به وقوع بپیوندد، پس در گام اول باید نیازهای جامعه و پرسش های بومی راارج نهیم و به جای فراگرفتن حجم انبوه تولیدات « نظام پاسخگویی » دیگران کمی « نظام نیازمندیهای » خود را درک کنیم.

• برچسب ها: علم بومی، گذار به پرسش های بومی، نظام نیازمندیها، نظام پاسخگویی، جنبش نرم افزاری،  

چرا جنبش نرم افزاری؟

می گویند جنبش نرم افزاری چه ربطی به حکومت اسلامی دارد؟

 

دوستان گرامی خیلی ساده است مابرای ایجاد حکومت جهانی اسلام باید از سه مرحله عبور کنیم:

1-     تولید محتوا(یا نرم افزار)

2-     ایجاد ساختار(یا سخت افزار)

3-     گذار به جامعه اسلامی(یا تمدن اسلامی)

بعد از این سه مرحله می توان گفت که جامعه اسلامی آماده گی تشکیل حکومت اسلامی را دارد.

 

حرکت تدریجی یا مدل تکامل فنری	تولید محتوا یا جنبش تولید علم دینی	با استفاده از مبانی اسلامی راهکارهای عملی ادارۀ نظامهای گوناگون یک جامعه استخراج و تئوریزه شود. شکل1
	ایجاد ساختار یا جنبش سخت افزاری	با استفاده از علم تولید شده، باید به ایجاد نهادها و نظام های مطلوب پرداخت. شکل1
حرکت جهشی یا حرکت انقلابی	گذار به جامعه اسلامی و تشکیل تمدن اسلامی-ایرانی	با تشکیل نظام های گوناگون برای اداره جامعه در طی حرکتی انقلابی جامعه با پوست اندازی به تشکیل جامعه اسلامی و صدور آن خواهد پرداخت. شکل2
حرکت خود به خودی یا جنبش اجتماعی	تشکیل حکومت جهانی و فراگیر اسلام	مردم جهان با یک حرکت خود جوش وبا پذیرش رهبری منجی آخرالزمان در بعد معنوی و مادی به ایجاد حکومت جهانی اسلام خواهند پرداخت. شکل 3

شکل 1
شکل 2
شکل 3

 

در جداول و اشکال بالا سعی کردم تا حدودی نقشه راه را ترسیم کنم.

 

سوال. پس تا ظهور آقا امام زمان سالهای زیادی باقی مانده؟

 

جواب. الله یعلم. به نظر ما نقشۀ راه این است و ما به عنوان مسلمان باید برای آینده خود برنامه داشته باشیم. آقا هر زمان خداوند متعال اذن دهند قیام خواهند فرمود. و ممکن است در هر برهۀ زمانی از این نقشۀ راه باشد. اینها به معنی تعیین و تکلیف و زمان مشخص کردن برای قیام امام عصر نیست. فقط به عنوان مسلمان برای آینده برنامه داشتن است.

 

می پرسند اول و آخر این حرفها چه ربطی به قیام حضرت مهدی دارد؟

 

در همۀ این برنامه ها هدف ساختن جامعه ای منتظر و آماده برای ظهور است. اول وآخر مفهوم جنبش نرم افزاری نیز به نظر من چگونگی ایجاد چنین جامعه ای است. به نظر من ساختن چنین جامعه ای با خواندن آیات و روایات آخر الزمان میسر نیست. نقشۀ راه می خواهد. و چگونگی اش را جنبش نرم افزاری تایین می کند.

• برچسب ها: جنبش نرم افزاری، گذار به جامعه اسلامی، تولید علم دینی، علم بومی،